Zomaar drie dorpen, vlak bij elkaar in de Var: Carcès, Salernes en Cotignac. Qua inwoneraantal ongeveer gelijk. Een paar duizend vaste bewoners. Niet heel groot, maar genoeg te doen. Drie dorpen ook waar we al decennia komen. En we hebben veel zien veranderen.

Drie dorpen die op een verschillende manier zijn veranderd, waarbij ik durf te zeggen dat twee dat heel goed hebben gedaan en een, Carcès, niet.

Maar laat ik daar wat meer over vertellen en beginnen met:

Cotignac

Ik weet nog dat we daar waren toen mijn oudste zoon net was geboren. 2003.  Hij was een maand of drie en we liepen door het dorp. We wilden wat eten en kwamen uit aan het einde van de Cour Gambetta, bij een café. De eigenaresse nam onze zoon over in haar armen zodat wij konden eten. Heerlijke crèpes meen ik. Aardigheid alom. Maar dat was het dan ook ongeveer. Verder was Cotignac niet zo veel.

En zie nu, ruim twintig jaar later! Het dorp bruist. Er is altijd drukte maar er is veel meer. Mirabeau wijnen zit er, er is een soort mini-museum, in de straat naar de Mairie -ooit een verlopen verlaten straat- zitten allerlei kleine kunstwinkeltjes. Iedere vorm van kunst kun je er vinden. De sfeer is heel relaxed en top. Er zijn hotels bijgekomen in de laatste jaren. Een zelfs met een indrukwekkend mooie entree. Hier zat ooit een oude verwaarloosde garage.

Ook de restaurants zijn iets opgeschoven in kwaliteit. Ons favoriete restaurant toentertijd (La Terasse) is van eigenaar gewisseld een paar jaar geleden, en heet nu Picotte. Jonge mensen in de keuken en bediening en het eten is er perfect. Verrassend en heel lekker. George Clooney schijnt er te komen. Le Jardin Sécret is ook zo’n pareltje. Je moet er even naar zoeken en ver van tevoren reserveren maar wat een perfect plekje om te eten. En alles even lekker. 

Dit dorp is veranderd in een ‘kunstdorp’. Niet groots uitgepakt maar duidelijk een signatuur, een karakter. Op dat karakter wordt meer gebouwd, dat is wat je ziet. Het trekt jongere mensen aan, andere restaurants, meer durf. Er is zelf een jonge boulanger bij gekomen. 

De verbeelding heeft gewonnen. Dat zie je.

Salernes

Vanuit ons zwembad kijk ik ’s avonds laat altijd uit over de bergen en zie ik zo’n 10 kilometer verderop de lichtjes van Entrecasteaux met daarachter Salernes. Salernes is een echt Frans dorp. Een plein waar de markt is en veel smalle straatjes. Het is er altijd al druk geweest op marktdagen maar tegenwoordig is het nog veel drukker. 

Wat is er veranderd?

Het hoogtepunt van Salernes was ooit friet eten bij een snackbar die werd gerund door een Chinees. Die was voor de liefde ooit gekomen en nooit meer weggegaan. Verder was er niet veel. Een Spars, wat winkeltjes, wat cafés, en – o ja – een soort oude garage waar een paar jonge mensen keramiek verkochten. Schalen, kopjes en schoteltjes. Dat soort werk. Niet veel maar wel altijd heel vrolijk en hip.

Intussen is Salernes veranderd. Er is veel meer keramiek bijgekomen. Op de markt worden meer dan gewoonlijk allerlei schalen, vazen, borden et cetera verkocht. Het is heel druk geworden. Je moet tegenwoordig ver buiten het dorp parkeren als je geluk hebt. Aan de rand van de markt is een winkel gekomen met allerlei mooie, Provençaalse spullen (ook veel meuk) voor in huis. En dus ook heel veel keramiek voor een habbekrats. Naast de oude garage zijn er meer keramiekzaken gekomen. Van heel traditioneel tot hippig. 

En ik kan me vergissen, maar er zijn ook wat meer delicatessen te koop op de markt. Artisanaal biologisch brood en groenten. Kaas met een bio-keurmerk. Alsof dit ooit suffe dorp gegentrificeerd is. Het kan ook mijn blik zijn natuurlijk maar ik denk dat het  klopt.

De sfeer is top. Uitnodigend. Leuk. Lokaal en internationaal. Hip en traditioneel door elkaar.

We komen er graag.

Wat is er dan met Carcès aan de hand?

Carcès

Carcès heeft veel om van te genieten. Er is een Middel-Eeuws centrum met iets van een kasteel. Om er te komen moet je flink klimmen maar dan toren je ook hoog boven het dorp uit. Eronder zit een ruimte waar eens een expositie was van twee Nederlandse dames die schilderden. Was niet veel maar was er wel. Daarna nooit meer gezien. Het oude Carcès is prachtig.

Er zitten wijnhuizen. Van Le Hameau (een coöperatie), tot Foussenq en in de buurt zit Sainte Croix. Ons huis wordt omringd door wijnvelden waar het in oktober heerlijk wandelen is. Er is een pleintje met een kerk en een straat omhoog waar op zaterdag markt is. Als je die markt afloopt kom je op weer een pleintje. Het is pittoresk, het is knus, de mensen zijn aardig en het is er heerlijk wonen. Niets mis mee.

Maar als je zou vragen waarom je er naartoe zou komen, dan blijft het antwoord uit. Er is geen verbindend karakter. Niet een thema of een reden om te stoppen en uit te stappen.

Zelfs de restaurants zijn verdwenen zodat er nog drie over zijn. Twee Aziatische en een op het kerkplein waar de inrichting het thema Abba heeft en het eten van lage kwaliteit is. Wel gezellig en lieve mensen, maar koken is een kunst die niet wordt beheerst.

Terwijl het veel heeft. Ik heb eens met de burgemeester erover gesproken. Waarom niet van Carcès hét wijndorp van de Var maken? Met twee keer per jaar een regionale foire au vin waar je echt moet zijn om te weten wat er te koop is. Waar je een prijs kunt winnen, een gouden medaille voor de beste biologische wijn? Waar winkeltjes wijnparafernalia verkopen. En waar je op de Place Respélido de jaarlijkse Grand Aïoli koppelt aan de beste lokale wijnen. 

Er is zelfs een lokale bierbrouwer die je erbij kunt betrekken, als alternatief bij de maaltijd.

En als topper: een mooi diner boven op het kasteel onder de blauwe zomerhemel in de avond waarbij het langzaam donker wordt en de wijn steeds lekkerder.

De animo was gering bleek wel. Carcès is toch een dorp van hardwerkende mensen in diezelfde wijnbouw. Waar de ene bakker na de andere verdwijnt en waar alles al twintig jaar hetzelfde is. Weinig ambitie. Op zaterdag twee rotisseries die kip verkopen en dat is het dan.

De verdwenen restaurants worden niet overgenomen door hippe jonge mensen die omvallen van de energie en fantasie. Jong trekt weg uit het dorp.

Niets hoeft natuurlijk, maar wat doet het veel voor een dorp en een gemeenschap als je investeert, karakter kweekt en de rest gewoon laat gebeuren. 

Het zit er hier niet in. Salernes en Cotignac hebben stappen gezet. Het is zoals het is.

Ça ira, dat dan weer wel.

Eens een keer geen Provence, geen Carcès maar de westkust van Frankrijk genomen. Vanuit Bordeaux verder door naar het zuiden kwamen we aan in Biarritz. Nooit eerder geweest en ik was benieuwd. We hadden een huis gehuurd voor twee nachten, dus bij aankomst begon het wachten op de mevrouw met de sleutel. Na anderhalf uur werd het me te gortig en ging wéér bellen. Mopperend ‘we zijn in Frankrijk’.

Tja, we stonden bij het verkeerde adres. Op met ratelende koffers naar het juiste adres en daar wachtte geduldig de mevrouw met de sleutel.

Vooraf had men mij gewaarschuwd: Biarritz was ooit prachtig maar is nu volop vergane glorie. En dat bleek ook zo te zijn. Wel vergane glorie in heel goede staat overigens. Het bleek meer een memoriaal te zijn voor een voorbije tijd, die nog parmantig en levendig de vinger opsteekt om te zeggen ‘ik ben er nog’. Wat is het een mooi en fijn stadje.

We hebben ons suf gelopen en kwamen natuurlijk aan zee uit. Daar voel je dat dit een andere zee is dan bij de Provence. Ruiger, groter, de zeelucht kwam ons tegemoet. De stranden waren vol. Jong en oud, alles door elkaar. Het was druk. Het was overal druk, maar wel op een gezellige relaxte manier. De sfeer deed me denken aan Nazaré in Portugal, een beetje een surfsfeer. Top dus.

’s Avonds zochten we een restaurant en liepen het centrum in. Volop vreetschuren kwamen we tegen. In een straatje, de Rue du Centre, was een tentje waar het heel rustig was. Paar tafeltjes voor de deur. Japans! Het is lang geleden dat ik zo lekker Japans heb gegeten als daar bij OKO. Zelfs de wijn was top.

Waar je vooral aan ziet dat het ooit een belangrijke badplaats was voor de welgestelden, zijn de gebouwen. Grote voorname hotels, een casino, musea, alles is een voorbije stijl. Prachtig tegen een blauwe lucht maar voorbij. Daar is het stil. Wat er voor in de plaats is gekomen is de drukte van de restaurantjes, de cafés, de snelle hap. Maar ook daar alles op een relaxte manier.

Voor mij is Biarritz een verrassing geweest. Ik voelde me er volop thuis en wil er zo weer naartoe. ’s Morgens tussen de markthallen ontbijten en een beetje mensen kijken, overdag een beetje winkelen en ergens wat drinken. Wandelen langs de promenade, door het park, uitkijken over zee. La Mer.

De vergane glorie klopt niet. Er is een nieuwe modernere glorie voor in de plaats gekomen. Met hier en daar een teken van vervlogen tijden.

Prachtig.

Bordeaux. Ik had er herinneringen aan van lang geleden. Beelden. Een brug met aan de overkant van het water links en rechts grote statige woonhuizen aan een brede boulevard. Zonovergoten en zuidelijk. Die beelden stamden uit een tijd dat ik met de FTS treinde naar Bordeaux om vanuit daar met de bus richting Lacanau of Mimizan te gaan. Zee en diepe stranden. Er klopte echt niets van. Herinneringen zijn ongegeneerd onbetrouwbaar, zo bleek maar weer. Bordeaux zoals ik het had bedacht bleek niet te bestaan.

Bordeaux dus. Na een lange rit vanaf een uitgestorven Parijs (een overnachting omdat de jongste zoon per sé Jim Morrison en Chopin wilde bezoeken) kwamen we aan bij een klein hotel. Oud in een buurtje net buiten het centrum. Een paar dingen hadden we in het hoofd. Eten bij Gordon Ramsay, lopen en ons laten verrassen. En ik wilde mooie wijn drinken. Dat laatste zou toch moeten lukken leek mij.

De stad was prachtig. Geen Grands Boulevards met links en rechts grote statige woonhuizen, maar veel meer een intieme stad. En hoe je ook loopt, je gaat vanzelf naar de rivier, de Garonne. Breed en traag en heel grijs deelt die de stad in twee. Je draait je om en ziet de Place de la Bourse met ervoor het spiegelende watervlak van de Miroir d’eau. Het is prachtig.

Als je terugloopt de stad weer in kom je in een wirwar van kleine straatjes met winkeltjes, café’s en restaurants. Het is allemaal heel aangenaam en zeer de menselijke maat. Zoals mijn zoon zei: de schoonheid komt niet naar jou hier, je moet de schoonheid opzoeken en vinden. In de straatjes, de kerken, de gebouwen. En zo is het.

’s Avonds tegenover de Opéra bij Ramsay gegeten. Dat was een beetje een deceptie. De borden waren prachtig opgemaakt, het was smaakvol maar nou niet de top die ik ervan had verwacht. Ik bestelde een fles Saint Estèphe maar die bleek niet meer op voorraad. Dus kwam een andere, die ik spontaan weer ben vergeten. Het etentje bij een lokale tent in een straatje was beter, zal ik maar zeggen. Mijn zin in goede wijn bleef.

Die zin heb ik uiteindelijk kunnen bevredigen in de Cité du Vin. Een merkwaardig bouwsel aan het einde van de kaaien, op ongeveer een 45 minuten lopen. Langzaam zie je de puist groter worden en krijg je er een beeld van. Het is een mooi museum dat geheel gewijd is aan wijn en wijnproductie. En niet kleinzielig alleen over Bordeaux, alle streken en alle landen komen aan de orde. Mooi opgezet met een hoog NEMO-gehalte: het is een en al beleving. Van heel inventief (geuren ervaren) tot obligaat.

En als je dan het museum door bent geweest kun je naar boven, het dak op. Daar wordt heerlijke en heerlijk diverse wijn geschonken. Ik dronk een Catalaanse rode (Le Pelut), die erg lekker was. En met uitzicht over de stad smaakte die nog lekkerder. Eindelijk de wijn waar ik naar verlangde, op een onvergetelijke plek.

Er valt nog veel meer te vertellen over Bordeaux. Allemaal dingen die onderdeel worden van mijn herinneringen. Herinneringen die mij ooit weer zullen leiden naar dezelfde plekken, zoals Bordeaux. Om er daar vervolgens achter te komen dat die stad niet bestaat. Er ook achter te komen dat de stad die wél bestaat nog veel mooier en spannender is dan die in je geheugen. Dat zijn toch vooral flarden terwijl de eenheid en veelheid van de werkelijkheid immens veel rijker en spannender is.

Bordeaux, mijn Bordeaux bleek niet te bestaan.

De Côte d’Azur is niet alleen heet, saai en over the top. (*)

Jaloersmakend bruin, in een wit t-shirt verscheen ik weer op mijn werk. Ik had er zin in om weer te beginnen en de ontvangst was zeer hartelijk. Waar ik ook alweer was geweest? Oh, Frankrijk. ‘Mooi land, jammer van die Fransen.’

Herkenbare reactie waarschijnlijk voor velen. Italië en Spanje daarentegen worden bevolkt door louter open, vriendelijke, gastvrije mensen. Wat op zich al een merkwaardige constatering is natuurlijk, waarbij aan de ene kant van de grens nare en aan de andere kant van de grens leuke mensen wonen.

Maar goed, die Fransen.

Hebben de Fransenhaters gelijk?

Frankrijk is een wat gesloten cultuur. Dat heeft alles te maken met de geschiedenis die geleid heeft tot een zeer centralistisch bestuurd land. Parijs maakt de dienst uit en de rest van het land heeft in het gelid te staan. Dat maakt Parijzenaars tot een deel van de bevolking waar ik het minder over zal hebben. Machthebbers zijn namelijk nooit leuk. Maar de rest dan?

De rest komt dit verschil in macht en zeggenschap en invloed in het klein tegen. Als je ergens werkt dan is de patron de baas en jij overduidelijk niet. Heel in het kort: daarom werken Fransen ook niet zo graag. Werk is niet de plek waar je aan je dromen kunt bouwen. Je speelt een rol en daarin word je al dan niet gewaardeerd.

Dat machtsverschil ervaar je ook als je bijvoorbeeld belt met de klantenservice van EDF. Zij zijn aan zet, jij bent een hinderlijke onderbreking van de werkdag en wat wil je eigenlijk en we verbreken de verbinding. Zo ongeveer.

Maar hier gaat het steeds over situaties met een machtsverschil waarin de gemiddelde Fransman voorzichtig manoeuvreert, niet wetende wat de uitkomst zal zijn van de interactie.

Dan is er nog iets. Taal. Zeker Fransen die de 40 zijn gepasseerd spreken Frans. Alleen Frans. De films zijn nagesynchroniseerd en dus kom je niet zoals bij ons al jong in aanraking met andere talen. De jongeren hebben daar overigens geen last van, of althans minder.

Deze twee dingen, machtsafstand en taal, maken de Fransman gereserveerd. Waar kan hij zijn persoonlijke ei wel kwijt? Bij vrienden, in de buurt, met bekenden, op de Grand Aïoli in het dorp, bij de pétanqueclub, de fietsclub. Kortom: daar waar vriendschap en gelijkheid heersen.

En in dat leven komen wij binnendenderen met veel lawaai, brood bestellend in het Engels (als het meezit), weinig geduld tonend als er weer iemand met een cheque of heel veel kleingeld betaalt, en vooral -omdat Nederlanders dan weer geen Frans spreken- met een enorme afstand tot de Fransman. Wat er ontstaat is een formele, machtsafhankelijke situatie waar de gemiddelde Fransman niet goed mee om kan gaan.

Hoe anders is het als je wel een beetje Frans spreekt, je wacht op je beurt, bonjour zegt als je binnenkomt, vriendelijk bent, als je je opstelt als een gelijke, een broeder die ook streeft naar een vrij leuk leven. Dán gaat de wereld voor je open en blijken er vooral heel veel zachtmoedige vriendelijke Fransen te bestaan. Met hier en daar een naar type ertussen.

Een beetje zoals bij ons, zal ik maar zeggen.

Mijn jongste zoon bestelde bij mijn verjaarsdiner een Cola Zero én een glas voor de rode wijn. De chef kwam naar ons toe, streng, moeilijk kijkend met de vraag of hij dat meende? Of hij serieus rode wijn dronk plus cola! ‘C’est sont des mecs, hein’, zei ik. Hij bulderde het uit van het lachen, vooral vanwege het beteuterde gezicht van Sam, sloeg hem op de schouder en hobbelde weer de keuken in. Het werd een geweldige avond.

Fransen zijn heerlijk gastvrije mensen, met een zacht gemoed. Italianen en Spanjaarden overigens ook, maar dat komt ergens anders door. Grenzen doen ertoe voor cultuur, minder voor inborst.

Het klinkt als iets medisch, een instrument of een aandoening. Een lichaamsdeel wellicht maar het is meer dan dat. Het betreft het gehele bestaan en het gehele lichaam. De canicule waarin we nu zitten is en forse, een zeer forse hittegolf.

Komend van de westkust van Frankrijk en Baskenland, waar het een prima 26 graden was, zijn we een week geleden hier aangekomen in de Var. Rond de 37 graden met pieken van rond de 42 graden. En dat merk je.

Het vreemde is dat je tot rond de 35 graden best normaal kunt leven. Tuurlijk, het is warm en je voelt je wat slomer, maar het gaat prima. Zeker als het dan ‘s nachts zo rond de 18 graden is. Boven de 38 en zeker boven de 40 graden is het anders. Dan voel je dat iedere inspanning er een teveel is. Dat je na een uur of half tien in de ochtend geen ambities moet hebben.

Op donderdagavond is er hier in het dorp altijd markt, in de zomer althans. Beetje goedkope rommel die wordt verkocht, naar het is wel gezellig. Wij er na het eten dus naartoe. Hier op de berg was het nog erg warm, maar eenmaal beneden in het dorp aangekomen kwamen we in een sauna. Ongeneerd heet was het zonder enig windje. Iedereen zweette zich suf. Niet iedereen had schone kleren aangetrokken of deo gebruikt. De geur van eten vermengde zich met geur van mensen. Een ongepolijste sfeer. Wat gedronken bij Le Central (voor mij een diabolo menthe) met live muziek. Twee dames en een man met gitaar die Jacques Dutronc speelden en zongen hielden de sfeer er heel goed in. Het meisje in de bediening was er weer als vanouds. Mager en heel Frans. De Fransen zongen zoals altijd mee en er werd zelfs gedanst. Het leven was heel mooi. Toen weer de berg op naar huis. Het was half twaalf en ieder van ons dook in het zwembad. Zelfs dat was warmer dan de week eerder. Alles was warm.

Het zal iets minder heet worden en we zijn voorbereid. We hebben geen airco in het huis maar heel veel ventilatoren. Zo is het ‘s nachts toch gewoon te doen. We slapen prima. Toen we in San Sebastian een kamer hadden in The Social Hub zei ik al tegen de zoon: geniet nog van de perfecte airco in je kamer, je gaat er nog van dromen.

En zo geschiedde.

Ik weet wel dat ik bij dit weer altijd ook weet hoezeer ik ga genieten van de terugkomst in Nederland. De koelte, mijn lekkere koele bed, de energie die ik heb om te werken, te lezen, te leren, te koken. Die energie is hier erg laag. Maar ik kan ermee leven. Immers: ik zit een aantal weken in mijn huis in mijn dorp in mijn Var. Ik loop Seb tegen het lijf nadat hij is gestopt met zijn pizzeria en maak een praatje. Het leven is mooi, het leven is goed, het leven is warm.

Misschien is dat wel de vertaling van canicule: de gelukzalige toestand op een plek waar je wilt zijn waarbij het je totaal ontbreekt aan energie om die plek te verlaten.

Eerder deze week schreef ik over mijn zorgen over Frankrijk, en dan met name over mijn dorp, Carcès.

Ik schreef over klein leed. Dat mijn vrienden Seb et Patou, vermoeid, hebben besloten hun pizzeria te sluiten. Lieve mensen die echt moe zijn. Die het hoofd niet meer boven water hielden.

Dat is echt treurig. En ik heb niet alleen sympathie en vriendschap met hen maar ik begrijp het ook.

Veel reacties waren uit begrip, liefde voor la France profonde en herkenning.

Ik haalde even het grote leed van Frankrijk aan. De opmars van extreemrechts. Ook in Carcès. Kort maar onmisbaar in mijn blog.

Daarop is een aantal mensen op een nare manier losgegaan. Niet heel prettig maar scherp veroordelend. Mijn stelling bewijzend.

Laat me duidelijk zijn. Ik zal nooit het hoofd buigen voor extreemrechts. Zelfs niet om te luisteren. Nooit. Verwacht van mij geen enkel begrip voor xenofobie, zielig nationalisme en haat.

Nooit. Ik zie het en ik zal het benoemen. Altijd wel en nooit niet. En voor hen die dat niet bevalt: de groeten na.

Er is groot leed en er is klein leed in het leven. Voor nu wil ik het even over klein leed hebben maar wel klein leed met impact op het bijna dagelijkse leven.

Het zit namelijk zo: over niet al te lange tijd vertrekken we weer naar ons eigen kleine mooie dorpje in de Var. Een oase van rust met een paar duizend inwoners. Meer is het niet. Weinig toeristen want veel is er niet te doen. En in de 22 jaar dat we er komen is het zeker niet drukker geworden.

Integendeel.

In dat dorp zijn niet veel restaurants. Met probeert wat en na een jaar of twee, drie stopt men weer. Zoals ik al zei: veel toeristen zijn er niet. Dat is bijvoorbeeld in het nabijgelegen Cotignac geheel anders.

In 2002 kwamen we al bij een pizzabakker met een restaurantje met zes tafels. Er was geen buiten. De eigenaar en zijn vrouw runden het en het was er altijd ongegeneerd gezellig. Op een dag was het restaurant gesloten. Seb et Patou, zo heten zij, hadden hun oog laten vallen op een andere plek aan de andere kant van het dorp. Met een buiten. Wij blij, zij blij. Seb had wel een fout gemaakt. De oven had hij na laten bouwen in zijn nieuwe restaurant maar wel met 5 keer zoveel tafels. Hij werkte zich dus een slag in de rondte en de wachttijden voor eten schoten omhoog.

Maar hé, het waren wel Seb et Patou, dus dat wachten was niet erg.

Seb viel uit door kanker maar op miraculeuze wijze heeft hij het overleefd en begon gewoon weer, sterk vermagerd maar zeer levendig. Al die tijd had zijn gezin een en ander in de lucht gehouden. Zoonlief kon ook pizza’s bakken.

Vorig jaar spraken we hen op een rustige avond. Ze waren moe, heel moe. De inkomsten waren nog maar 60% van voor corona en ze hadden het gevoel uitgewoond te worden. Ik had al eens geopperd de prijs per pizza met €3,- te verhogen maar dat vonden ze niks.

En nu hoor ik dat ze zijn gestopt. Dat is mijn, en ook hun kleine leed, in een veranderend Frankrijk. Er waren minder en minder klanten, mensen gaven minder uit vanwege de (lokale) economie. Waar grote gezinnen samen uit eten gingen waren het nu de lokale jongeren die wegtrokken uit het dorp. Op zoek naar werk of een goede opleiding.

Ze zijn een pizzeria begonnen op het parkeerterrein in Thoronet naar het schijnt. Alleen open overdag. Zou wel eens hun redding kunnen zijn maar wat een gemis voor het dorp. Dorpen kunnen verdampen.

Klein leed dus.

En het grote? RN is waarschijnlijk de grootste partij geworden in Carcès. De uitslagen van de tweede ronde staan nog niet online, maar de kans is groot. De armoede en de afkeer van Parijs en Macron, gecombineerd met de idiote simplificaties van extreem rechts (zoals bij ons ook het geval is) hebben effect. Ook mijn mooie dorpje heeft zich overgeleverd aan de bruine wolven die een zuiver Europa nastreven. Seb et Patou zijn door datzelfde bruine volk nog nooit geholpen overigens.

Ça ira.

En opeens was het bankje er. Op de Boulevard. Best een mooi bankje, goed vormgegeven. Het zag eruit alsof je er lekker op kunt zitten. En toch knaagde er ook iets. Wat deed die extra armleuning daar? Drie zitplekken en tussen plek twee en drie, of een en twee, een extra leuning. Hmm.

Dan zijn er twee mogelijkheden. 

De eerste is een mooie uitleg. Dit bankje is bedoeld om mensen nader tot elkaar te laten komen. Stelletjes en mensen alleen kunnen hier samen zitten, zonder te dicht op elkaars lip te zitten. Er is letterlijk een barrière aangebracht tussen het stel en de eenling. Toenadering is mooi maar het moet niet te gek worden. De gemeente Zeist die verbroedering tot stand wil brengen, zomaar langs de openbare weg. 

De tweede uitleg is de meest waarschijnlijke. We hebben hier te maken met een uiting van ‘hostile architecture’, vijandige architectuur. Dit is een bouw- en ontwerpstijl die het oneigenlijk gebruik van openbare plekken onmogelijk maakt. Meestal als reactie op heel veel jeugd op een plek, waar men overlast van heeft. Of als reactie op zwervers die zomaar ergens gaan liggen slapen. Dit bankje past daar prima in. Zo elegant het eruit ziet, zo ongemakkelijk is het om op te slapen. Het is altijd met opzet zo ontworpen, nooit bij toeval.

Er zijn meer voorbeelden van dit soort architectuur. Zo is de betonnen rand van het grasveld bij de Jumbo op de Korte Steynlaan voorzien van stalen pinnen. Waar de rand ooit perfect was voor scateboarders is hij nu onbruikbaar. Je moet ook niet op zo’n pin gaan zitten.

Dat maakt het bankje tot een sneu bankje. Een bang bankje. Stel je voor dat zwervers massaal Zeist gaan kiezen om op het mooie straatmeubilair te liggen! Dat moeten we voorkomen. Het is een bankje dat uitstraalt dat alle mensen hetzelfde moeten zijn: nette brave burgers. Het is een anti-bankje.

Dat wil zeggen, als het klopt dat het vijandige architectuur betreft. Zo niet, dan trek ik al mijn woorden terug en omarm het gebaar van liefde en samenhang dat Zeist heeft geplaatst. Het samen-komen-we-verder-bankje. Maar ik vraag het me af.

(*) ook gepubliceerd op Zeistermagazine.nl

PS: inmiddels is er een reactie van Wethouder Wouter Catsburg: het bankje is er om mensen die moeilijk lopen en opstaan te helpen.

Wat momenteel in Den Haag gebeurt stemt me heel droevig. De meeste moeite heb ik met de VVD. Hoewel ik nooit VVD stem, heb ik het wel altijd een fatsoenlijke partij gevonden. En een belangrijke. Het liberalisme gaat ver terug in Europa en op die erfenis is veel goeds gebouwd. Te zien hoe Yesilgöz, met instemming van de gehele fractie, die erfenis te grabbel gooit opdat met aan de macht kan komen vind ik echt stuitend. Voor mij is de VVD een intens onfatsoenlijke partij geworden. Volstrekt niet meer de moeite waard. Extreem rechts aan de macht helpen maakt jou extreem rechts. De VVD als liberale partij is opgehouden te bestaan. Weg.

Ik ben liberaal

Ik geloof ten diepste dat ieder individu verantwoordelijk is voor de manier waarop hij/zij het leven vormgeeft. Wat de omstandigheden ook zijn: de manier waarop je die omstandigheden een plek en betekenis geeft in jouw leven is jouw werk. Van niemand anders. De mens is veroordeeld tot die vrijheid en kan zich nergens achter verschuilen. Niet achter een geloof, een opvoeding, een karakter, een dominante moeder, opleiding. Jij en alleen jij maakt je leven.

Dat de overheid daarin zeer terughoudend moet zijn spreekt voor mij voor zich. Iedere overheid categoriseert en is als systeem dodelijk voor de individualiteit. Wil je als mens een plek hebben binnen de systeemwereld van de overheid, dan zul je je eigenheid moeten opgeven. Er is geen ruimte voor individuen, in het beste geval behoor tot een heel kleine subcategorie. Een individu ben je nooit.

Als ik in Frankrijk in mijn dorp rondloop zie ik Liberté, Égalité, Fraternité boven de deur van het Hôtel de Ville staan. Precies die drie woorden zijn voor mij leidraad in het bestaan. Mensen worden gelijkwaardig geboren, moeten vrij zijn in hun handelen en denken en -zoals The Social Hub zegt- ‘everybody should like everybody’. Zie het als een ideaalbeeld voor een samenleving van vrije individuen die in hun vrijheid hun leven en omgeving kiezen. Negatieve vrijheid: laat me met rust en ik ben gevrijwaard van iedere dwang. Positieve vrijheid: ik kan maken van mijn leven wat in mijn vermogen ligt.

De mens is wat hij doet en moet met rust worden gelaten. De staat heeft daar niets te zoeken. Daarom ben ik liberaal.

Ik ben socialist

Vrije mensen zullen altijd hun eigen maximale nut nastreven. Voor de een is dat maximale nut uit te drukken in geld, voor de ander in macht. Omdat mensen wel gelijkwaardig geboren worden maar niet gelijk zijn zullen er ook altijd verschillen tussen mensen ontstaan. Dat is op zich niet erg. Dat er verschillen zijn maakt het leven tot een feest.

Maar het is niet alleen mooi. En hoewel ik zelf een voorbeeld ben van het tegendeel is het moeilijk van een dubbeltje een kwartje te worden. Die maatschappij waarvan de liberaal in mij zegt dat die een optelsom van individuen is, is erg weerbarstig. Geboren worden in een bepaald milieu is vrijwel zeker een determinant voor de rest van je leven. Als je wilt weten welke plek iemand gaat innemen in zijn leven, moet je kijken naar de ouders. Dat wordt het dan ook ongeveer.

Dat betekent dat er niet één maatschappij is, maar meerdere naast elkaar. De vrije mens is dus helemaal niet zo vrij, maar gegrond in zijn komaf. En waar ik vind dat men die komaf nooit kan gebruiken als reden om iets te doen, vormt diezelfde komaf de lens waarmee men de wereld bekijkt. In een arm gezin geboren zal de wereld een onvoorspelbare wereld zijn, waarin armoede altijd op de loer ligt. Je automatische piloot is sociaal gefundeerd, je blik op en uitleg van de wereld is gefundeerd in je opvoeding, je eigen cultuur, je omgeving et cetera. Je hele leven overigens. Zit je aan de onderkant van de samenleving dan leef je minder lang en je brengt meer jaren door in slechte gezondheid.

En omdat dit zo breed en gelijkvormig is, lijkt er iets te bestaan dat geheel losstaat van individueel handelen. Zie het als taal: die is er voor je geboorte, je spreekt hem en na je dood is die taal er nog steeds. De taal van en voor de een is zeker niet de taal van en voor de ander.

Het woord van Brecht geldt nog steeds („Denn die einen sind im Dunkeln Und die anderen sind im Licht. Und man siehet die im Lichte Die im Dunkeln sieht man nicht.“) en het is broodnodig aandacht te besteden aan hen in het duister. Willen we een fatsoenlijke samenleving zijn dan moeten we erkennen dat niet iedereen mee kan komen, dat niet iedereen dezelfde kansen heeft. Dan zullen we voor elkaar moeten zorgen. Omstandigheden creëren waarin mensen verder kunnen, vrij kunnen zijn van armoede en achterstelling.

Daar is een staat voor nodig. Juist dan is het systeem perfect: zonder onderscheid op individueel niveau kunnen groepen worden geholpen om verder te kunnen. De ideale staat heeft een visie op mensen waarbij men bijstuurt en faciliteert om het mogelijk te maken dat mensen meer vrijheid hebben én voelen om zich te ontwikkelen.

De mens is sociaal gegrond en moet geholpen worden om verder te kunnen komen. De staat heeft daar veel te zoeken. Daarom ben ik socialist.

Een liberale socialist

Laat je de wereld over aan liberalen dat leven mensen in onbekommerde vrijheid als zij zich dat kunnen veroorloven. Geen staatsinmenging, vrije burgers waarbij er wel eens een of meer van de kar vallen. Jammer. Je bent immers zelf verantwoordelijk voor de kar. Liberalen zijn goedgemutst met een grote blinde vlek voor hen aan de onderkant.

Laat je de wereld over aan socialisten dat zal de overheid zich met alles bemoeien. Veel regels en vooral veel normatieve opvattingen: goed en slecht zullen de bron zijn voor beleid. De onderkant zal zich kunnen verheffen maar ook onder curatele komen.

Waar liberalen bevrijden en verwaarlozen, zullen socialisten ondersteunen en afhankelijk maken.

Ik wil een samenleving waarin mensen bevrijd zijn van ketenen en beperkingen én waar we goed voor elkaar zorgen, elkaar helpen. Niet (alleen) op individueel niveau maar vanuit de staat: een verdelende rechtvaardigheid.